« رحمن » روبرو مىشويم . « رحمن » از نظر لغوى مبالغهء در رحمت است ، در عنايت و جود و بخشندگى ؛ و اين اسم به غير خداوند اطلاق نمىشود ، بر خلاف بعضى از اسمهاى ديگر مثل « رحيم » . به غير خدا هم « رحيم » مىشود گفت . در واقع « رحيم » امرى است كه فىحد ذاته مىتواند مراتب و درجات داشته باشد كه شامل به اصطلاح رحمت امكانى هم بشود ، يعنى رحمت از آن جهت كه منسوب به يك ممكن‌الوجود است ، و لهذا در قرآن به پيغمبر اكرم « رحيم » اطلاق شده است : « لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ انْفُسِكُمْ عَزيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَريصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنينَ رَؤوفٌ رَحيمٌ » « 1 » . كلمه‌هاى « رؤوف » و « رحيم » هم از اسماءاللَّه است ولى از اسمائى است كه اختصاص به خداوند ندارد ، يعنى در عين اينكه شأنى از شؤون الهى را بيان مىكند به غير خدا هم اطلاق مىشود ؛ يعنى رحمت به آن معنى كه در « رحيم » هست و رأفت به آن معنى كه در « رؤوف » هست به اصطلاح درجهء امكانى هم دارد كه مىشود آن را به يك ممكن نسبت داد . ولى « رحمن » به آن معناى « مبالغه‌اى » كه دارد ، يعنى آن نهايت درجهء رحمت و رحمتِ شامله‌اى كه تمام هستى را دربرگرفته است ، مثلًا خود پيغمبر هم به تمام وجود خودش مشمول رحمن است ، و هر موجود و مخلوق ديگرى . اين اسم به غير خدا اطلاق نشده است . اكثريت قريب به اتفاق آيات اين سورهء مباركه تذكر و يادآورى نعمتها و آلاء پروردگار است ، ولهذا از يك طرف با لفظ « الرَّحْمنُ » شروع مىشود [ كه ] رحمت است و از طرف ديگر مكرر مانند يك ترجيع بند 31 بار اين آيه تكرار شده است : « فَبِاىِّ الاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ » . مخاطب ، جن و انس هستند : پس به كدام يك از نعمتهاى الهى تكذيب مىآوريد ، يعنى كدام يك از نعمتهاى الهى را مىتوانيد انكار كنيد ؟ پس اصلًا روح و سياق اين سوره تذكر و يادآورى نعمتهاست براى اينكه انسان متنبّه و متوجه باشد كه نعمتهاى الهى را چه ذهناً و فكراً و چه عملًا مورد انكار قرار ندهد و هميشه به آن نعمتها توجه داشته باشد . توجه به نعمت ، روح شكر و سپاسگزارى را در انسان به وجود مىآورد و انسان را بيشتر متذكر خدا مىكند و بيشتر در صراط عبوديت قرار مىدهد و از مخالفت و عصيان باز مىدارد .

--> ( 1 ) . توبه / 128 .